مقالات

نام نویسنده: دکتر الهام امین زاده، معاون حقوقی رئیس جمهور
نگاهی به تأثیر دکتر ناصر کاتوزیان بر نظام حقوقی ایران
گسترش علم حقوق در ایران در 100 سال اخیر، بیش از هر چیزی مدیون تلاش­های علمی اساتید حقوق کشور بوده است. در طی یک قرن گذشته بسیاری از اساتید حقوق بطور پیوسته در راستای ارتقای علمی و عملی حقوق در مراکز دانشگاهی، مجلس، دولت و مراکزحوزوی و قضایی کوشش کرده­اند و ماحصل این تلاش­ها و کوشش­ها شکل­گیری نظام حقوقی ایران بوده است. نظام حقوقی ایران با وجود برخی کاستی­ها و ایرادها، همواره یک روند رو به رشد و توسعه داشته است.

در میان اساتید حقوق کشور چهره­های برجسته و درخشان بسیاری دیده می­شود که هر کدام سهمی بزرگ در توسعه دانش حقوق داشته­اند. اما انصاف و منطق حکم می­کند که در این میان جایگاهی خاص برای یکی از این اساتید برجسته قائل شویم: دکتر امیر ناصر کاتوزیان. 
دکتر امیر ناصر کاتوزیان، استاد تمام دانشگاه تهران در طی حدود نیم قرن، بطور پیوسته و مستمر در راستای ارتقای علمی دانش حقوق تلاش مجدانه به عمل آورده و از خلال این ارتقای علمی، زمینه توسعه عملی نظام حقوقی کشور را فراهم کرده است. تلاش­های عملی ایشان در استنباط از مبانی فقهی و حقوقی و تسلط ایشان بر اصول حقوقی مکاتب مختلف جهانی به رشد دانش حقوق در کشور کمک بی­نظیری کرده است.
    دکتر کاتوزیان یکی از معدود دانشمندان ایرانی است که بطور پیوسته و مستمر قسمت اعظم زندگی خود را صرف تألیف آثار علمی کرده و در طی نیم قرن بیش از 40 عنوان کتاب و ده­ها مقاله علمی ارزشمند منتشر کرده است که امروزه این آثار جزئی از گنجینه حقوق ایران را تشکیل می­دهد.
امروزه بی­گمان کتاب­های این استاد برجسته در قفسه کتابخانه هر دانشجو و دانش­آموخته حقوق، قضات، وکلا و دیگر فعالان حقوقی کشور وجود دارد و هیچ فعال حقوقی بی­نیاز از مراجعه به اندیشه­های این استاد دانشمند نیست. از سوی دیگر آثار علمی ایشان در فرایند تهیه و تصویب قوانین و مقررات، به­ویژه در حوزه حقوق مدنی، تفسیر و مشاوره حقوقی همواره مورد توجه و استناد بوده است. اهمیت آثار علمی ایشان هنگامی بیشتر آشکار می­شود که ببینیم اغلب آثار علمی ایشان در یک حوزه کاملا مشخص حقوقی یعنی حقوق مدنی متمرکز بوده و تألیف این حجم انبوه از آثار علمی در یک حوزه مشخص به رشد و غنای علمی آن زمینه علمی کمک کرده است. بدین ترتیب که این آثار متعدد، دیگر اساتید و پژوهشگران را به انجام فعالیت­های علمی بیشتر و تألیف آثار علمی در این زمینه تشویق کرده است. به لحاظ محتوایی آثار علمی دکتر کاتوزیان همواره بر پایه نوآوری و ارائه نظریات سازنده و تأمل برانگیز بوده و نگاهی نو به مفاهیم انصاف و عدالت داشته است. نکته علمی برجسته در آثار ایشان
تلفیق قواعد فقهی و ارزش­های فرهنگی ایرانی- اسلامی با مفاهیم حقوقی اقتباس شده از دیگر کشورها و ایجاد بنیان­های فکری بومی در حقوق ایران است. با این حال ایشان هرگز در حصار اندیشه­ها و تفاسیر محدود نمانده و چنانچه دیدگاهی را مغایر با عدالت و اصول کلی حقوق می­دانستند، آن را نقد می­کردند تا بدین وسیله سنت اندیشهورزی انتقادی در حقوق پا بگیرد. زبان ادبی و فاخر ایشان در تألیف آثار علمی را نمی­توان نادیده گرفت و از این لحاظ می­توان گفت دکتر کاتوزیان زبان علمی و ادبی نوینی در دانش حقوق ایجاد کرده است.  
   آثار علمی دکتر کاتوزیان در طی این نیم قرن محدود به تألیف آثار علمی نبوده است، بلکه تلاش­های عملی ایشان در حرفه قضاوت به موازات تألیف آثار علمی به رشد دانش حقوق در کشور کمک کرده است. ایشان در زمانی به حرفه قضاوت اشتغال ورزیدند که دانش حقوق در مراحل آغازین رشد خود بود و آثار علمی بسیار اندکی در این زمینه وجود داشت. نظام آموزش حقوق عموماً مبتنی بر ترجمه بود و منابع فقهی و حقوق داخلی کمتر مورد توجه و استفاده قرار می­گیرد. با این حال استاد کاتوزیان تلاش کردند تا با تفسیر منابع فقهی و خارجی از آنها در صدور آراء قضایی استفاده نمایند و نتیجه کار صدور آراء قضائی کاملاً علمی و مبتنی بر مفاهیم حقوقی فقهی قوی و غنی بوده است. یکی از نوآوری­های ایشان در امر قضا تأکید بر این نکته بود که قاضی باید ضمن اجرای قانون، بتواند عدالت مورد نظر قانون را از آن استنباط و استخراج نموده و در رأی بیان کند.
   فعالیت علمی بدون یادگیری و یاد دادن ممکن نیست. مفاهیم و آموزه­های علمی نباید در حصار تنگ کتاب­ها باقی بمانند، بلکه باید به اذهان دانشجویان و مشتاقان علم انتقال داده شود تا زمینه بسط و رواج آن در جامعه فراهم گردد. در این میان آموزش مفاهیم حقوقی، شیوه تفکر و استدلال در حقوق و پایبندی به ارزش­های اخلاقی و عدالت دو وجهه مشخص آموزش و پرورش حقوقی است. با توجه به اهمیت این نکته، دکتر کاتوزیان دانشگاه را خانه خود دانسته و سالیان مدیدی را صرف تدریس در دانشگاه کرده­اند. نتیجه کار پرورش شماری بسیار از حقوقدانان نسل دیروز و امروز است که اینک در مناصب مختلف فعالیت می­کنند و جامعه علمی حقوق کشور را تحرک و پویایی می­بخشند.
ضمن آرزوی سلامتی و طول عمر برای این دانشمند برجسته کشورمان، امید است زمینه آشنایی با ارزش­های علمی و اخلاقی این بزرگوار در محافل علمی و حرفه­ای حقوق بیش از پیش فراهم شده و مسیر پرورش و تربیت دانشمندانی چون ایشان در نسل­های امروزی و آینده تداوم یابد.
پایان پیام.